BİTKİ KORUMA BÜLTENİ 2000
ISSN 04606-3597

Marmara Bölgesi’nde Arpa Açık Rastık Etmeni (Ustilago nudo hordei “Jest” Rostr. Saffn)’ne Karşı Arpa Çeşit ve Hatlarının Reaksiyonlarının Tespiti Üzerinde Araştırmalar.  

Kemal AKIN - kemalakin@ttae.gov.tr

Ülkemiz de son yıllarda hayvan beslenmesinde ve bira tüketimindeki gelişmelere paralel olarak arpa talebinin de her yıl artacağı tahmin edilmektedir. Arpada beklenilen kaliteye ulaşabilmek için teknik ve ekonomik önlemlerin bir an önce alınması gerekmektedir. Alınması gereken bu önlemler arasında hastalıklarında payı küçümsenemez. Özellikle fungal hastalıklar içerisinde arpa rastık hastalıkları (Ustilago hordei, U. nigra, U. nudo hordei) zararlarını baştan yaptıklarından büyük oranda ürün kayıplarına neden olmaktadır.

Bu hastalıkların mücadelesinde Carboxin ve Mancozeb etkili ilaçlarla yapılan tohum ilaçlamalarından başarılı sonuçlar alınıyorsa da üreticilerin ilaçlamaya karşı duyarsızlığı yanında ilaçlamadaki işgücü kaybını da önleyebilmek amacıyla dayanıklı çeşitlerin kullanılmasının hastalıkla mücadelede daha pratik olacağı görülmektedir. Bu amaç doğrultusunda ıslah çalışmasında kullanılan hatlar ile üretimi yapılan çeşitlerin hastalığa karşı reaksiyonları tespit edilmiştir. Ülkemizde arpa rastıkları üzerinde yapılan çalışmalar bu üç rastık türünün de bütün bölgelerde yaygın olduğunu, kapalı rastığın ise en yüksek bulunuş oranına sahip olduğunu ve ortalama ürün kaybının %2-5’e kadar çıktığı bildirilmiştir (Bremer ve Göksel, 1950; Karel,1953). Orta Anadolu Bölgesi’nde kapalı rastığın (U. hordei) birinci derecede hakim tür ve diğer türlere oranla daha yüksek derecede %3.2’ye kadar zarara neden olduğu, ikinci derecede yarı açık rastığın (U.nigra) bulunduğunu ve her ikisinin toplam %0.9 zarar yaptığını bildirilmiştir (Çelik,1966). Karadeniz ve Doğu Anadolu Bölgesi’nde yapılan çalışmalarda ise kapalı ve yarı açık rastığın hakim tür olduğu, üç türün Bölge ortalaması olarak %10.8 zarara neden olduğu bildirilmektedir (Çelik,1966; Şenyürek ve ark, 1970). Orta Anadolu Bölgesi’nde arpa rastık türlerinin yayılış ve önemlerinin tespitini amaçlayan bir araştırmaya göre; kapalı rastığın, en yaygın üç tür içinde, %92.25 oranında bir paya sahip olduğu, üç türün birlikte ortalamasının %0.93 olduğu belirlenmiştir (Damgacı ve Baykal,1981). Bölgemizde ise yapılan incelemelerde açık ve kapalı rastığın daha yaygın olduğu görülmüştür.

MATERYAL VE METOT

Islah çalışmaları içerisine geliştirilmiş olan ÇİZELGE-1-2-3'de ki arpa çeşit ve hatlarının açık rastık hastalığına karşı reaksiyonları belirlenmiştir. 

Enfekteli Tohumların Elde Edilmesi:
Arpa çeşit ve hatlarından enfekteli tohum elde etmek için ÇİZELGE-1- 2’ de verilmiş olan toplam 37 çeşit arpa çeşit ve hattı Enstitünün deneme tarlasına 1.11.1995 günlerinde 50cm. ara ve 1m. uzunluğundaki çizilere tek sıra halinde ve 5’er gr. olarak ekilmiştir. Bu çeşit ve hatların başakları melezleme devresine geldiğinde çevredeki arpa tarlalarından, açık rastıklı başaklar, sporları dağılmadan toplanmış, laboratuarda 1mm’lik elek içinde bu başaklar pens ile sıyrılıp elenerek kavuz ve kılçık gibi parçalarından temizlenmiş ve spor süspansiyonu hazırlanmıştır.

Arpalarda melezleme devresinin rastık için en uygun inokulasyon devresi olduğu dikkate alınarak her sıradan seçilmiş 20 bitkide başakçıkların kavuzları üstten itibaren 1/3 oranında kesilerek atıldıktan sonra 26-26.4.1995; 8.5.1996 günlerinde hazırlanan spor süspansiyonu el pompası yardımı ile kesik başakçıklar üzerine püskürtülmek sureti ile sporların tohum taslağı üzerine ulaşması sağlanmıştır (Poehlman,1945). Bu işlem iki gün sonra bir defa daha tekrar edildikten sonra kuş zararı ve diğer etkenlere karşı küçük kağıt torbalarla kapatılmıştır. Başaklar olgunluk deresine geldiklerinde hasat edilerek tohumları alınmış ve ekilmek üzere muhafaza altına alınmıştır.

Enfekte Edilmiş Tohumların Ekimi:
Bir önceki yıldan enfekte edilmiş ÇİZELGE-1-2’de verilmiş olan buğday çeşit ve hatlarının tohumları, her biri üçe bölünerek üç tekerrürlü ve tesadüf blokları deneme desenine uygun olarak 7.11.1994; 1.11.1995; 17.10.1996 tarihlerinde ekilmişlerdir (1996 yılında ekimi yapılmış olan çeşit ve hatlar metoda uygun olarak inokule edilerek elde edilmiş olan tohumların 12.11.1997 tarihinde ekimleri yapılmıştır. Bu çeşit ve hatlarla ilgili sonuçlar ele alınacak olan yeni proje içerisinde yer alacaktır).

Ekim 2m. uzunluğundaki sıralara tek sıra halinde 35cm ara ile yapılmış, bloklar arasında 1m aralık bırakılmıştır.

Denemede kullanılan arpa çeşit ve hatlarının reaksiyonlarının değerlendirilmesinde ise %1-10 oranında hastalığa yakalanan çeşitler dayanıklı (R), %11-100 arasında yakalananlar ise duyarlı (S) olarak kabul edilmişlerdir (Hoffman ve Kendrick, 1968). Tekerrürlerdeki en yüksek hastalık seviyesi esas alınmıştır.

SONUÇ

Ekimi yapılmış olan 14 arpa çeşit ve hattından, Bölgenin arpa ekim alanlarından toplanan başaklardan elde edilmiş olan açık rastık sporları ile oluşturulmuş populasyona karşı 11 çeşit ve hat dayanıklı (R) bulunurken, üç hat hassas bulunmuştur. Bu denemede Sladoran ve Igrı arpa çeşitleri hastalığa karşı dayanıklı (R) bulunmuşlardır.

23 arpa çeşit ve hattının ise 16’ sı açık rastığa karşı dayanıklı (R), 7’si ise hassas (S) olarak bulunmuştur.

Her iki deneme sonucunda da kontrol çeşidi olarak ekilmiş olan Yıldırım arpa çeşidi hastalığa karşı hassas bulunmuştur. 

TARTIŞMA VE KANI

Çalışmalarda arpa açık rastık hastalığına karşı Islah çalışmaları içerisinde elde edilmiş olan toplam 37 arpa çeşit ve hattı değerlendirmeye alınarak reaksiyonları tespit edilmiştir. Yapılan değerlendirmelerde dayanıklı bulunan hatlar arpa ıslah çalışmalarında kullanılmıştır.

Uygulamaya verilecek hususlar: Reaksiyonları belirlenen çeşit ve hatlar melezleme çalışmalarında kullanılmak üzere ıslahçılara verildi.

LİTERATÜR

Anonymous, 1990. Tarımsal yapı Ve Üretim. T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü.

Anonymous, 1997. Tarımsal yapı Ve Üretim. T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü.

Bremer, H., N. Göksel, 1950. Türkiye’de Arpa Rastığının Yeni Amili, Ustilago nigra Ziraat Dergisi, 99, 8-12.

Damgacı, E., N. Baykal. 1981. İç Anadolu Koşullarında Yedi Arpa Çeşidinin, Kapalı ve Yarı Açık Rastık Hastalıklarına Karşı Reaksiyonları Üzerinde Araştırmalar. Doğa Bilim Dergisi. 5, 81-86.

Hoffman, J.A., E.I. Kendrick, 1986. A new pathojenic race of T. foetida Pl.Dis. Reptr. 52: 569-570.

Poehlman, J.M., 1945. A simple method of inoculating Barley With Loose Smut. Phytopathology, 35: 640-644.