Buğday-Arpa Tohumluk Üretimi

TRAKYA BÖLGESİ GENEL DURUM

Trakya bölgesinde yıldan yıla değişmekle beraber yaklaşık 750,000 hektarlık bir alanda hububat ekimi yapılmaktadır. Bu miktarın 90,000 hektarını arpa kalanı ise buğday ekim alanlarını kapsar. Trakya Bölgesi Türkiye buğday ekim alanlarında %5-7’sini, üretimin %11-13’ünü karşılamaktadır. Ayrıca bölgenin ortalama buğday verimi (350-400 kg/da), Türkiye ortalaması (210-220 kg/da) ile kıyaslandığında, bölge ortalamasının Türkiye ortalamasından %70-80 daha fazla olduğu görülmektedir. Bütün bu veriler, buğday tarımının bölge için önemini açıkça ortaya koymaktadır. Bazı yıllarda değişkenlik göstermekle birlikte bölgenin uzun yıllar yıllık yağış ortalaması yaklaşık olarak 585 mm’dir.

Yağışın yanında diğer iklim ve toprak özelliklerinin de hububat tarımı için uygun olması ve yüksek verim elde edilmesi, dolayısı ile yüksek gelir getirmesi ekmeklik buğday tarımının bölge için önemini artırmaktadır. Trakya bölgesinin toprak yapısı incelendiğinde toprak organik maddesi ve kireç kapsamının çok az olduğu görülmektedir. Özellikle toprak organik maddesi verimde çok önemli bir unsurdur. Toprak pH’sı ve toprak yapısı yönünden genellikle istenen düzeyde olup tuzluluk yönünden de bölge topraklarında problem bulunmamaktadır. Ayrıca bölge topraklarının yaklaşık %40’ı fosfor bakımından yeterli düzeyde bulunduğundan gübrelemenin mutlak toprak analiz sonuçlarına göre yapılması yararlı olacaktır.

bugday arpa tohumluk uretimi 01 bugday arpa tohumluk uretimi 02

Şekil 1. 2007-08 ekim yılı arpa ve ekmeklik buğday tohumluk üretim parsellerinden görünüm.

Bölgede üretimi yapılan çeşit sayısı çok fazla iken özellikle son yıllarda kalite konusu ön plana çıkınca ekmeklik kalitesi iyi olan çeşitlerin ekilişlerinde önemli oranda artışlar olmuştur. Bugün bölgemizde en fazla ekimi yapılan Pehlivan, Flamura-85, Gelibolu ve Golia çeşitleridir. Bu çeşitlerin ekilişte bölgenin yaklaşık olarak %85-90’ını kapladığı tahmin edilmektedir. Tekirdağ, Kate A-1, Tina, Nina, Yunak, Guadalupe Saraybosna, Prostor bölgede üretimi yapılan diğer çeşitlerdir. Üretim izinli olan Edirne çeşidi bölgede ekmeklik kalitesi en iyi olan ayrıca kahverengi pasa dayanıklı ilk çeşittir. Sladoran bölgede yaklaşık olarak %60 ile en çok üretimi yapılan arpa çeşidi olup, üretimde yer alan Bolayır, Balkan-96, Epona ve Lord ve Barbe-Rousse diğer arpa çeşitleridir.

TRAKYA BÖLGESİ BUĞDAY VE ARPA TOHUMLUK İHTİYACI

Trakya bölgesinde bölge çiftçileri tarafından genellikle 3 yılda bir tohumluk yenilemesi yapılmaktadır.

Ekmeklik Buğday Tohumluk İhtiyacı: Trakya bölgesi buğday ekilişini ortalama 650,000 ha, ekimde kullanılan tohumluk miktarı yaklaşık olarak 20 kg/da olarak ele alınırsa, yıllık tohumluk ihtiyacı 130,000 ton olur. Bölge çiftçisinin yaklaşık 3 yılda bir tohumluk yenileme ihtiyacına gerek duyduğu dikkate alındığında bölgenin yıllık tohumluk ihtiyacı yaklaşık 40,000 ton’dur.

Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü her yıl 400-500 ton arasında orijinal kademede tohum üretmektedir. Bu tohumlar tohumluk üretiminde kullanıldığında ertesi yıl 8-9 bin/ton anaç tohum, takip eden yılda da 160-180 bin/ton sertifikalı-I kademede tohum üretilebilir. Bu miktar Trakya bölgesinin tohumluk ihtiyacını karşılamaktadır. Sertifikalı-I kademedeki tohumlar tohumluk üretiminde kullanılırsa Türkiye’nin büyük bir kısmının ihtiyacının karşılanması mümkündür. Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsünde üretilen orijinal tohumluklar tohumluk üretiminde kullanılırsa 1. yıl anaç sonraki yılda sertifikalı kademe olur ve bu sertifikalı tohumlar Trakya bölgesinin ihtiyacını karşılamaktadır.

bugday arpa tohumluk uretimi 03 bugday arpa tohumluk uretimi 04

Şekil 2. Selektörde temizlenmiş, ilaçlanmış ve paketlenmiş tohumlar ile Gelibolu çeşidinin dane örneği.

Arpa Tohumluk İhtiyacı: Trakya bölgesi arpa ekilişini ortalama 80,000 ha, kullanılan arpa tohumluk miktarı yaklaşık olarak 18 kg/da olarak ele alınırsa, yıllık tohumluk ihtiyacı yaklaşık 14,000 ton olarak gerçekleşir. Bölge çiftçisinin 3 yılda bir tohumluk yenilemesi yaptığı göz önüne alındığında bölgenin yıllık tohumluk ihtiyacı yaklaşık 5,000 ton’dur. Enstitüde her yıl 40-50 ton orijinal arpa tohumluğu üretilmektedir. Bu tohumlardan ertesi yıl 1000 ton anaç, ertesi yılda 20,000 ton sertifikalı tohum elde edilebilir ki bu miktar Trakya bölgesinin ihtiyacının 4 katı kadardır. Bölgede tohumluk üretiminde faaliyet gösteren işletmeler ve özel tohumculuk kuruluşlarının mevcut kapasitesi ve diğer imkânları göz önüne alındığında 45,000 ton ihtiyaca karşılık yıllık kademeli tohumluk üretiminin yaklaşık olarak 15,000-20,000 ton olduğu tahmin edilmektedir. Bölge çiftçisi tohumluk temin edemediği yıllarda ekimde kendi ürününü kullanarak ihtiyacını karşılamaktadır.

bugday arpa tohumluk uretimi 05 bugday arpa tohumluk uretimi 06

Şekil 3. 2006 ve 2007 yıllarında ekimi yapılan Sladoran, Gelibolu ve diğer çeşitlerden farklı kademe tohumluk üretimleri.

TOHUMLUK ÜRETİMİ

Islah çalışmaları tarafından geliştirilen yeni buğday ve arpa çeşitlerinin tohumluk çoğaltma çalışmaları da çeşidi geliştirilen enstitü tarafından yapılmaktadır. Tohumluk kademeleri genel olarak sırası ile elit (ıslahçı tohumu), orijinal ve sertifikalı olarak sıralandırılır.

Tahıllar kendine döllenen bitkiler olmasından dolayı çeşidin genetik yapısında herhangi bir değişme olmaz. Çeşitlerde genetik yapısı itibarıyla %2-3 gibi çok düşük oranlarda heterojenlik görülebilir. Bu genetik yapı haricinde ekim, hasat ve depolama gibi diğer işlemler sırasında fiziksel karışım oranı birkaç yıl içerisinde yüksek oranlara ulaşmaktadır. Ayrıca zamanla tohumdan bulaşan hastalıklarda meydana gelmektedir. Bu nedenlerle çeşitlerin tohumluk yenileme çalışmaları yapılmadığı takdirde zamanla verim kaybı ve kalite düşüklüğünün yanında hastalıklar yönünden de bazı sorunlar meydana gelebilir. Bu nedenlerden dolayı tohumluk yenileme çalışmaları ve sertifikalı tohumluk kullanılması önem arz etmektedir.

bugday arpa tohumluk uretimi 07 bugday arpa tohumluk uretimi 08

Şekil 4. Pehlivan çeşidinin ilaçsız ve ilaçlı dane görünümü.

Bu nedenle eğer çeşidin tohumluğunda ekim veya hasat döneminde fiziksel karışım yoksa uzun süre tohumluk olarak kullanılabilir. Ancak gerek ekim gerekse hasat döneminde aynı ekim ve hasat makineleri ile farklı çeşitlerin ekim ve hasat işlemi yapıldığı için karışım oranı kısa sürede artmaktadır. Bölgemizde bu süre genellikle 3-4 yıl gibi bir zamanı kapsamaktadır.

bugday arpa tohumluk uretimi 09 bugday arpa tohumluk uretimi 10

Şekil 5. Tekirdağ ve Gelibolu çeşitlerinin orijinal kademe tohumluk üretimleri.

Tohumluk üretiminin ilk kademesi olan elit kademe tohumluk ıslahçı tohumu olarak ta adlandırılıp, tohumluk üretimi sadece çeşidi geliştiren kuruluş tarafından yapılmaktadır. Elit tohumluk çoğaltması için her çeşitten önce tek başak örnekleri toplanır (yaklaşık 5 bin adet) sonra bu başakların ayrı ayrı hasadı yapılıp her başak ayrı ekim sıralarına ekilir (1mx1sıra). Bitki çıkışı ile birlikte hasat dönemine kadar sürekli gözlem yapılarak morfolojik olarak farklı gelişme gösteren başak sıraları sökülerek tarladan çıkarılır ve geriye morfolojik olarak birbirine tamamen benzeyen başak sıraları bırakılır. Hasat döneminde bu başak sıraları toptan hasat edilerek orijinal kademe tohumluğun kaynağını oluşturur. Bir çeşitten yaklaşık 1-2 dekar arasında elit tohumluk ekimi yapılıp hasat sonunda 700 kg ile 1,5 ton arasında tohumluk elde edilebilir. Elde edilen bu tohumlar sonraki yıl orijinal kademe olarak ekim yapılır.

bugday arpa tohumluk uretimi 11 bugday arpa tohumluk uretimi 12

Şekil 6. 2005 yılı Sladoran (arpa) ve Pehlivan ve Tekirdağ ekmeklik buğday çeşitleri elit kademe tohumluk üretim parselleri.

Enstitü arazisinde ekimi yapılan orijinal kademedeki tohumluk üretimleri de bitki çıkışı ile birlikte sürekli olarak kontrol edilmektedir. Başaklanma döneminden sonra yeşil başak ile başaklar tamamen sarardıktan sonra olmak üzere en az iki defa üretim parselleri içerisinde farklı gelişme gösteren bitki tipleri olması durumunda sökülerek tarladan uzaklaştırılmaktadır. Tohumluk üretimleri tarlada olduğu gibi selektörleme işlemlerinde de titizlikle yürütülerek temiz ve homojen tohumluk numunesinin elde edilmesi sağlanmaktadır. Ayrıca selektörle tohum hazırlığında kırık dane, yabancı ot tohumu, kılçık ve kavuz gibi unsurlardan da temizlenerek ilaçlanan tohumluklar 50’şer kg’lık torbalarda paketlenmektedir.

Enstitü tarafından tohumluk üretici kuruluş ve çiftçilere tohumluk satışı için dilekçe ile müracaatlar hasat döneminden önce (Nisan ayından sonra) kabul edilmektedir. Enstitümüze tohumluk için müracaat etmek isteyen çiftçi veya sözleşmeli olarak tohumluk üretimi yapan kuruluşların bu dönemden sonra başvurması gerekmektedir. Tohumluk satışları bölgenin tohumluk ihtiyacının karşılanması amacıyla öncelikle sözleşmeli olarak tohumculuk kuruluşlarına yapılmaktadır. Belirli bir miktarı da bölge çiftçilerine dağıtılmaktadır. Tohumluk satışı için dilekçe örneği ekte verilmiştir. Tohumluk satışları selektörde temizliği, ilaçlanması ve paketlenmesi yapıldıktan sonra her yıl genellikle Eylül ayı içinde yapılmaktadır.

Çizelge 1. 2008 ekim yılında tohumluk üretimleri yapılan çeşitler ve kademeleri.

Çeşitler

Türü

Kademe

PEHLİVAN

Ekmeklik Buğday

Elit, Orijinal, Sertifikalı

GELİBOLU

Ekmeklik Buğday

Elit, Orijinal, Sertifikalı

TEKİRDAĞ

Ekmeklik Buğday

Elit, Orijinal, Sertifikalı

EDİRNE

Ekmeklik Buğday

Elit, Orijinal, Sertifikalı

KATE A-1

Ekmeklik Buğday

Elit, Orijinal, Sertifikalı

FLAMURA-85

Ekmeklik Buğday

Elit, Orijinal, Sertifikalı

SLADORAN

Arpa

Elit, Orijinal, Sertifikalı

BOLAYIR

Arpa

Elit, Orijinal, Sertifikalı